จากภูมิปัญญานวดไทย สู่การแพทย์แผนไทยประยุกต์

เรื่องราวจากบันทึกในอดีตและจารึกวัดโพธิ์ สู่การเรียนรู้ที่เชื่อมองค์ความรู้ไทยกับวิทยาศาสตร์การแพทย์

เวลาพูดถึง “นวดไทย” หลายคนอาจนึกถึงการคลายเมื่อยหลังทำงาน หรือความสบายหลังได้รับการนวด แต่เบื้องหลังมือที่กด คลึง และประคองร่างกาย มีเรื่องราวของการสั่งสมความรู้ การถ่ายทอดระหว่างครูกับศิษย์ และความพยายามรักษาภูมิปัญญาให้เดินต่อไปได้ในโลกที่เปลี่ยนแปลง

การแพทย์แผนไทยประยุกต์เป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการนั้น เป็นการเรียนรู้องค์ความรู้ไทยควบคู่กับวิทยาศาสตร์การแพทย์ เพื่อให้ผู้เรียนเข้าใจร่างกาย ประเมินปัญหาสุขภาพ และรู้ข้อจำกัดของการดูแลได้รอบด้านขึ้น ซึ่งเห็นได้จากโครงสร้างหลักสูตรของมหาวิทยาลัยที่เปิดสอนในปัจจุบัน. หลักสูตรมหาวิทยาลัยบูรพา

นวดไทยเริ่มเมื่อไร: เล่าจากหลักฐานที่ตรวจสอบได้

ประวัติการนวดไทยไม่ได้มีจุดเริ่มต้นที่ระบุเป็นวันหรือปีเดียวได้อย่างชัดเจน การเล่าเรื่องจึงควรแยกระหว่างความเชื่อที่สืบทอดกันมากับหลักฐานทางประวัติศาสตร์

เรื่องเล่าที่เชื่อมโยงการนวดกับหมอชีวกโกมารภัจจ์มีความหมายในด้านคติความเชื่อและการเคารพครู แต่ไม่ควรนำไปสรุปเป็นข้อเท็จจริงว่า “หมอชีวกคิดค้นนวดไทยเมื่อ 2,500 ปีก่อน”

หลักฐานที่ช่วยให้เห็นภาพการนวดในสยามคือบันทึกของ ลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งกล่าวถึงการใช้มือและเท้ากระทำต่อร่างกายเพื่อดูแลผู้เจ็บป่วย แหล่งข้อมูลภาครัฐนำบันทึกนี้มาอธิบายประวัติการนวดในสมัยอยุธยา อย่างไรก็ตาม บทความนี้ตรวจผ่านคำอธิบายของภาครัฐ ไม่ได้เทียบข้อความกับจดหมายเหตุต้นฉบับทุกฉบับแปล. Thailand.go.th: คู่มือเรียนนวดไทย

รายละเอียดวิธีปฏิบัติในเอกสารโบราณควรอ่านในบริบทของยุคนั้น โดยเฉพาะข้อความเกี่ยวกับหญิงตั้งครรภ์ ไม่ใช่คำแนะนำให้นำมาทำตามในปัจจุบัน

ส่วนเรื่อง กรมหมอนวด ยังมีข้อจำกัดในการตรวจสอบครั้งนี้ เนื่องจากไม่สามารถเปิดเอกสารฉบับเต็มของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกที่พบได้ จึงยังไม่ระบุปีตั้งกรม รายชื่อตำแหน่ง หรือศักดินาเป็นข้อเท็จจริงยืนยัน

วัดโพธิ์: เมื่อองค์ความรู้ถูกจารึกให้คนทั่วไปเข้าถึง

หากอยากเห็นหลักฐานที่ยังจับต้องได้ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือวัดโพธิ์ เป็นสถานที่สำคัญแห่งหนึ่ง

ในสมัยรัชกาลที่ 3 มีการรวบรวมและจารึกความรู้หลากหลายสาขาไว้ภายในวัด รวมทั้งการแพทย์และการนวด ทำให้ความรู้ปรากฏอยู่ในพื้นที่ที่ผู้คนเข้าถึงและศึกษาได้ เอกสารเสนอขึ้นทะเบียนของ UNESCO อธิบายทั้งลักษณะจารึกและบทบาทในการเผยแพร่องค์ความรู้สู่สาธารณะ. เอกสารเสนอขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์

UNESCO ระบุว่าชุดจารึกที่ขึ้นทะเบียนประกอบด้วย 1,431 แผ่น จัดทำในช่วง ค.ศ. 1831–1841 หรือ พ.ศ. 2374–2384 และได้รับการขึ้นทะเบียนในโครงการความทรงจำแห่งโลกเมื่อ พ.ศ. 2554 ตัวเลขนี้เป็นจำนวนจารึกทั้งชุด ครอบคลุมหลายสาขาความรู้ ไม่ใช่จารึกนวดทั้งหมด. UNESCO: Epigraphic Archives of Wat Pho

ภาพแนวเส้น จุดนวด และข้อความการแพทย์มีคุณค่าในฐานะหลักฐานของการรวบรวมความรู้ในยุคนั้น โดยต้องอ่านแยกจากคำอธิบายกายวิภาคศาสตร์และหลักฐานผลการรักษาสมัยใหม่ ผู้สนใจสามารถศึกษาต่อผ่าน ฐานข้อมูลจารึกวัดโพธิ์ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

จากการสืบทอดความรู้ สู่การศึกษาอย่างเป็นระบบ

บุคคลสำคัญในพัฒนาการของการแพทย์แผนไทยประยุกต์คือ ศาสตราจารย์นายแพทย์อวย เกตุสิงห์ ผู้มีบทบาทในการฟื้นฟูการแพทย์ไทยและวางรากฐานการจัดการศึกษา

ปีสำคัญสามปีที่มักกล่าวถึงมีความหมายต่างกัน:

พ.ศ. 2523 / ค.ศ. 1980: จัดตั้งมูลนิธิฟื้นฟูส่งเสริมการแพทย์ไทยเดิม
พ.ศ. 2525 / ค.ศ. 1982: เปิดการเรียนการสอนหลักสูตรการแพทย์แผนไทยประยุกต์
พ.ศ. 2546 / ค.ศ. 2003: ศิริราชรับโอนโรงเรียนเข้าสังกัด และจัดตั้งสถานการแพทย์แผนไทยประยุกต์

เส้นทางของโรงเรียนอายุรเวท ซึ่งมีชื่อเดิมที่รู้จักกันว่าอายุรเวทวิทยาลัย จึงควรเล่าเป็นพัฒนาการหลายช่วง ไม่รวมทุกเหตุการณ์ไว้ในปีเดียว. ศิริราช: ประวัติสถานการแพทย์แผนไทยประยุกต์

“ประยุกต์” หมายถึงการเรียนรู้อะไรเพิ่มขึ้น

เมื่อดูหลักสูตรจริง จะพบว่าผู้เรียนไม่ได้ศึกษาเฉพาะการนวดหรือสมุนไพร แต่เรียนวิทยาศาสตร์การแพทย์พื้นฐานร่วมด้วย เช่น กายวิภาคศาสตร์ สรีรวิทยา พยาธิวิทยา และเภสัชวิทยา รวมถึงการซักประวัติ ตรวจร่างกาย และการส่งต่อผู้ป่วย ตัวอย่างเหล่านี้ปรากฏในหลักสูตรการแพทย์แผนไทยประยุกต์ของมหาวิทยาลัยบูรพา. รายละเอียดหลักสูตร

วิชากายวิภาคศาสตร์ช่วยให้เรียนรู้โครงสร้าง ตำแหน่ง และความสัมพันธ์ของส่วนต่าง ๆ ในร่างกาย ตัวอย่างคำอธิบายรายวิชาของมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงครอบคลุมทั้งอวัยวะ ระบบร่างกาย และเนื้อเยื่อ. กายวิภาคศาสตร์สำหรับการแพทย์แผนไทยประยุกต์

การมีวิทยาศาสตร์การแพทย์อยู่ในหลักสูตร ไม่ได้แปลว่าทุกวิธีรักษามีหลักฐานยืนยันประสิทธิผลแล้ว ผลของการรักษายังต้องพิจารณาเป็นรายวิธี รายอาการ และรายกลุ่มผู้ป่วย

องค์ความรู้ 4 ด้าน กว้างกว่าการนวด

การแพทย์แผนไทยประยุกต์มีขอบเขตการเรียนรู้กว้างกว่าที่หลายคนคุ้นเคย ศิริราชอธิบายองค์ความรู้สำคัญไว้ 4 ด้าน ได้แก่

เวชกรรมไทย — การตรวจและดูแลความเจ็บป่วยตามทฤษฎีการแพทย์แผนไทย
เภสัชกรรมไทย — ความรู้เรื่องยา ตำรับ และการปรุงยาสมุนไพร
หัตถเวชกรรมไทย — การดูแลด้วยการนวด โดยศิริราชระบุการนวดแบบราชสำนักในบริบทของสถาบัน
ผดุงครรภ์ไทย — องค์ความรู้เกี่ยวกับมารดาและทารก รวมถึงช่วงตั้งครรภ์และหลังคลอด

รายการนี้อธิบายองค์ความรู้ ไม่ใช่รายการบริการที่ทุกคลินิกให้บริการทั้งหมด. ศิริราช: องค์ความรู้ทั้ง 4 แขนง

ไม่ควรนำคำว่า “องค์ความรู้ 4 ด้าน” ไปสรุปว่าแพทย์แผนไทยประยุกต์ทุกคนต้องมีใบอนุญาตแยก 4 ใบ บทความนี้ยังไม่ได้ตรวจข้อบังคับประเภทใบอนุญาตฉบับเต็มที่ใช้บังคับครบถ้วน จึงไม่แจกแจงสิทธิทำหัตถการเฉพาะจากชื่อวิชาที่เรียน การตรวจสอบผู้ให้บริการต้องพิจารณาใบอนุญาตและขอบเขตของบุคคลนั้นจากสภาการแพทย์แผนไทย

มรดกที่ควรรักษา พร้อมคำถามที่ต้องศึกษาต่อ

เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2562 “นวดไทย” ได้รับการขึ้นทะเบียนในรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ เป็นการยอมรับคุณค่าของความรู้ ทักษะ และการสืบทอดทางวัฒนธรรม. กระทรวงการต่างประเทศ: การขึ้นทะเบียนนวดไทย

การรับรองนี้มีความหมายด้านมรดกวัฒนธรรม ไม่ใช่การรับรองว่าการนวดรักษาได้ทุกโรค สำหรับผลทางสุขภาพ หลักฐานของการนวดแตกต่างกันตามอาการ เทคนิค และงานวิจัยที่ศึกษา อีกทั้งงานวิจัยการนวดโดยรวมไม่สามารถใช้แทนหลักฐานของนวดไทยทุกแบบได้. NCCIH: Massage Therapy

การเดินทางจากภูมิปัญญานวดไทยสู่การแพทย์แผนไทยประยุกต์จึงยังดำเนินต่อไป ทั้งการรักษาความรู้เดิม การเรียนรู้ร่างกายอย่างเป็นระบบ และการตรวจสอบว่าวิธีใดเหมาะกับใคร มีประโยชน์เพียงใด และมีข้อจำกัดอะไรบ้าง

สำหรับผู้รับบริการ การเข้าใจเรื่องเหล่านี้ช่วยให้เลือกการดูแลได้อย่างมีข้อมูล เห็นคุณค่าของภูมิปัญญา และตั้งคำถามเรื่องความปลอดภัยควบคู่กันได้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

เครดิตภาพ

Thai_massage.jpg — Ryan Harvey; CC BY-SA 2.0.
Watphomedpavillon0408a.jpg — Heinrich Damm; CC BY-SA 3.0.
Watphomedpavillon0408b.jpg — Heinrich Damm; CC BY-SA 3.0.
Thai_Massage.jpg — Thomas Wanhoff; CC BY-SA 2.0.